20:I[817158,["/_next/static/immutable/chunks/3zlxnut_1-a4f.js","/_next/static/immutable/chunks/2xl513ed6g9yb.js","/_next/static/immutable/chunks/27e7gv0pu9t-6.js","/_next/static/immutable/chunks/2cgkg8zq8zix6.js"],"default"] 21:T163f,

READING PASSAGE 1

You should spend about 20 minutes on Questions 1–13, which are based on Reading Passage 1 below.

Caral: an ancient South American city

Huge earth and rock mounds rise out of the desert of the Supe Valley near the coast of Peru in South America. These immense mounds appear simply to be part of the geographical landscape in this arid region squeezed between the Pacific Ocean and the Andes mountains. But looks deceive. These are actually human-made pyramids. Strong evidence indicates they are the remains of a city known as Caral that flourished nearly 5,000 years ago. If true, it would be the oldest known urban center in the Americas and among the most ancient in the world.

Research undertaken by Peruvian archaeologist Ruth Shady suggests that the 150-acre complex of pyramids, plazas and residential buildings was a thriving metropolis when Egypt's great pyramids were still being built. Though discovered in 1905, for years Caral attracted little attention, largely because archaeologists believed the structures were fairly recent. But the monumental scale of the pyramids had long interested Shady, who began excavations at the site in 1996, about 22 kilometers from the coast and 190 kilometers north of Peru's capital city of Lima.

Shady and her crew searched for broken remains of the pots and containers that most such sites contain. Not finding any only made her more excited; it meant Caral could be what archaeologists term pre-ceramic, that is, existing before the advent in the area of pot-firing techniques. Shady's team undertook the task of excavating Piramide Mayor, the largest of the pyramids. After carefully clearing away many hundreds of years' worth of rubble and sand, they identified staircases, walls covered with remnants of colored woven bags and brickwork. In the foundations, they found the remains of grass-like reeds woven into bags. The original workers, she surmised, must have filled these bags with stones from a nearby quarry and laid them atop one another inside retaining walls, gradually giving rise to the pyramid's immense structure. Shady had samples of the reeds subjected to radiocarbon dating and found that the reeds were 4,600 years old. This evidence indicated that Caral was, in fact, more than 1,000 years older than what had previously been thought to be the oldest urban center in the Americas.

What amazed archaeologists was not just the age, but the complexity and scope of Caral. Piramide Mayor alone covers an area nearly the size of four football fields and is 18 meters tall. A nine-meter-wide staircase rises from a circular plaza at the foot of the pyramid, passing over three terraced levels until it reaches the top. Thousands of manual laborers would have been needed to build such a project, not counting the many architects, craftsmen, and managers. Shady's team found the remains of a large amphitheater, containing almost 70 musical instruments made of bird and deer bones. Clearly, music played an important role in Caral's society. Around the perimeter of Caral are a series of smaller mounds and various buildings. These indicate a hierarchy of living arrangements: large, well-kept rooms atop pyramids for the elite, ground-level quarters for craftsmen, and shabbier outlying dwellings for workers.

But why had Caral been built in the first place? Her excavations convinced Shady that Caral once served as a trade center for the region, which extends from the rainforests of the Amazon to the high forests of the Andes. Shady found evidence of a rich trading environment, including seeds of the cocoa bush and necklaces of shells, neither of which was native to the immediate Caral area. This environment gave rise to people who did not take part in the production of food, allowing them to become priests and planners, builders and designers. Thus occupational specialization, elemental to an urban society, emerged.

But what sustained such a trading center and drew travelers to it? Was it food? Shady and her team found the bones of small edible fish, which must have come from the Pacific coast to the west, in the excavations. But they also found evidence of squash, sweet potatoes and beans having been grown locally. Shady theorized that Caral's early farmers diverted the area's rivers into canals, which still cross the Supe Valley today, to irrigate their fields. But because she found no traces of maize, which can be traded or stored and used in times of crop failure, she concluded that Caral's trade leverage was not based on stockpiling food supplies.

It was evidence of another crop in the excavations that gave Shady the best clue to Caral's success. In nearly every excavated building, her team discovered evidence of cotton—seeds, fibers and textiles. Her theory fell into place when a large fishing net made of those fibers, unearthed in an unrelated dig on Peru's coast, turned out to be as old as Caral. "The farmers of Caral grew the cotton that the fishermen needed to make their nets,” Shady speculates. “And the fishermen gave them shellfish and dried fish in exchange for these nets." In essence, the people of Caral enabled fishermen to work with larger and more effective nets, which made the resources of the sea more readily available, and the fishermen probably used dried squash grown by the Caral people as flotation devices for their nets.

22:T10d3,23:T8e1,

Complete the notes below.

Choose ONE WORD ONLY from the passage for each answer.

Caral as a trading centre

Items discovered at Caral but not naturally occurring in the area

the 7 of a certain plant
8 used to make jewellery
the remains of certain food such as 9

Clues to farming around Caral

10 still in existence today indicate water diverted from rivers
no evidence that 11 was grown

Evidence of relationship with fishing communities

the excavation findings and fishing nets found on the coast suggest Caral farmers traded 12
dried squash may have been used to aid 13 of fishing nets

17:["$","$L20",null,{"exam":{"id":"p1-low-52","title":"Caral an ancient South American city","titleVi":"Thành cổ Caral","part":"P1","frequency":"low","questionCount":13,"kinds":["True/False/Not Given","Điền ghi chú"],"hasExplanation":true,"questionOrder":["q1","q2","q3","q4","q5","q6","q7","q8","q9","q10","q11","q12","q13"],"displayMap":{"q1":"1","q2":"2","q3":"3","q4":"4","q5":"5","q6":"6","q7":"7","q8":"8","q9":"9","q10":"10","q11":"11","q12":"12","q13":"13"},"answerKey":{"q1":"FALSE","q2":"TRUE","q3":"FALSE","q4":"TRUE","q5":"NOT GIVEN","q6":"FALSE","q7":"seeds","q8":"shells","q9":"fish","q10":"canals","q11":"maize","q12":"cotton","q13":"flotation"},"questionIntroHtml":"","passageHtml":"$21","groups":[{"id":"group-1","kind":"true_false_not_given","questionIds":["q1","q2","q3","q4","q5","q6"],"leadHtml":"","html":"$22","allowOptionReuse":false},{"id":"group-2","kind":"sentence_completion","questionIds":["q7","q8","q9","q10","q11","q12","q13"],"leadHtml":"","html":"$23","allowOptionReuse":false}],"explanations":{"passageNotes":[{"label":"Đoạn 1","text":"Trong sa mạc thung lũng Supe gần bờ biển Peru ở Nam Mỹ, những đống đất đá khổng lồ nhô lên. Những gò đất lớn này trong vùng khô cằn kẹp giữa Thái Bình Dương và dãy Andes dường như chỉ là một phần cảnh quan địa lý. Nhưng bề ngoài đánh lừa. Chúng thực ra là kim tự tháp nhân tạo. Bằng chứng mạnh cho thấy chúng là di tích của một thành phố thịnh vượng gần 5.000 năm trước tên Caral. Nếu đúng, đây sẽ là trung tâm đô thị cổ nhất đã biết ở châu Mỹ, cũng là một trong những thành phố cổ nhất thế giới."},{"label":"Đoạn 2","text":"Nghiên cứu do nhà khảo cổ Peru Ruth Shady tiến hành cho thấy, quần thể rộng 150 mẫu Anh gồm kim tự tháp, quảng trường và công trình nhà ở này, khi Đại Kim tự tháp Ai Cập còn đang xây, từng là một đô thị thịnh vượng. Dù Caral được phát hiện từ 1905, nhiều năm hầu như không được chú ý, chủ yếu vì các nhà khảo cổ cho rằng các công trình này khá gần đây. Nhưng quy mô khổng lồ của kim tự tháp từ lâu đã thu hút Shady, bà năm 1996 bắt đầu khai quật tại địa điểm này, nơi cách bờ biển khoảng 22 km, nằm cách thủ đô Lima của Peru 190 km về phía bắc."},{"label":"Đoạn 3","text":"Shady và nhóm của bà tìm mảnh vỡ của các bình gốm và đồ chứa mà phần lớn địa điểm như vậy đều có. Không tìm thấy gì chỉ khiến bà càng phấn khích; điều này nghĩa là Caral có thể thuộc thời kỳ mà các nhà khảo cổ gọi là “tiền gốm”, tức tồn tại trước khi kỹ thuật nung gốm xuất hiện ở vùng này. Nhóm của Shady nhận nhiệm vụ khai quật kim tự tháp lớn nhất “Pirámide Mayor”. Sau khi cẩn thận dọn hàng trăm năm gạch vụn và cát đất, họ tìm thấy cầu thang, bức tường phủ tàn dư túi dệt màu, và công trình xây gạch. Ở móng, họ tìm thấy tàn dư sậy như cỏ đan thành túi. Bà phỏng đoán, những công nhân ban đầu hẳn đã dùng đá từ mỏ gần đó đổ đầy các túi này, rồi xếp chồng từng lớp trong tường chắn, dần hình thành cấu trúc khổng lồ của kim tự tháp. Shady đo carbon phóng xạ mẫu sậy, phát hiện sậy đã 4.600 năm tuổi. Bằng chứng này cho thấy, Caral thực ra sớm hơn hơn 1.000 năm so với nơi trước đây được cho là trung tâm đô thị cổ nhất châu Mỹ."},{"label":"Đoạn 4","text":"Điều khiến các nhà khảo cổ kinh ngạc không chỉ là niên đại của Caral, mà còn là độ phức tạp và quy mô. Riêng “Pirámide Mayor” chiếm diện tích gần bằng bốn sân bóng đá, cao 18 mét. Một cầu thang rộng chín mét từ quảng trường tròn dưới chân kim tự tháp đi lên, qua ba bậc thềm, cho đến đỉnh. Xây một công trình như vậy cần hàng nghìn lao động chân tay, chưa kể nhiều kiến trúc sư, thợ thủ công và người quản lý. Nhóm của Shady phát hiện di tích một nhà hát tròn lớn, chứa gần 70 nhạc cụ làm từ xương chim và xương hươu. Rõ ràng, âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong xã hội Caral. Xung quanh Caral là một loạt gò đất nhỏ hơn và nhiều công trình. Những điều này cho thấy thứ bậc nơi ở: phòng rộng, được bảo trì tốt trên đỉnh kim tự tháp dành cho tầng lớp tinh hoa, nhà ở mặt đất dành cho thợ thủ công, và nhà ngoại ô đơn sơ hơn dành cho công nhân."},{"label":"Đoạn 5","text":"Nhưng Caral ban đầu được xây vì sao? Cuộc khai quật khiến Shady tin Caral từng là trung tâm thương mại của khu vực, khu vực này trải từ rừng mưa Amazon đến rừng núi cao của Andes. Shady phát hiện bằng chứng về môi trường thương mại phong phú, gồm hạt cây ca cao và vòng cổ vỏ sò, cả hai đều không phải sản vật bản địa của vùng gần Caral. Môi trường này sinh ra những người không tham gia sản xuất lương thực, giúp họ thành thầy tế, người quy hoạch, người xây dựng và nhà thiết kế. Vì vậy, chuyên môn hóa nghề nghiệp, nền tảng của xã hội đô thị, xuất hiện."},{"label":"Đoạn 6","text":"Nhưng điều gì duy trì một trung tâm thương mại như vậy và thu hút du khách đến? Có phải thức ăn không? Shady và nhóm trong khai quật phát hiện xương cá nhỏ ăn được, những loài cá này hẳn đến từ bờ Thái Bình Dương phía tây. Nhưng họ cũng phát hiện bằng chứng về bí ngô, khoai lang và đậu trồng tại địa phương. Shady suy ra, nông dân Caral thời đầu dẫn sông vùng này vào các kênh đào đến nay vẫn vắt ngang thung lũng Supe, để tưới ruộng. Nhưng vì bà không tìm thấy dấu vết ngô nào có thể giao dịch, tích trữ và dùng khi mất mùa, bà kết luận ưu thế thương mại của Caral không dựa trên tích trữ nguồn lương thực."},{"label":"Đoạn 7","text":"Chính bằng chứng về một loại cây khác trong khai quật đã cho Shady manh mối tốt nhất về thành công của Caral. Gần như trong mọi công trình được khai quật, nhóm của bà đều phát hiện bằng chứng về bông — hạt, sợi và vải. Khi một tấm lưới đánh cá lớn làm từ những sợi đó, khai quật được ở một cuộc khai quật không liên quan trên bờ biển Peru, được chứng thực cổ ngang Caral, lý thuyết của bà hình thành. “Nông dân Caral trồng bông mà ngư dân cần để làm lưới,” Shady phỏng đoán. “Còn ngư dân thì dùng động vật có vỏ và cá khô đổi lấy những tấm lưới đó.” Thực chất, người Caral giúp ngư dân làm việc với lưới lớn hơn, hiệu quả hơn, khiến nguồn lợi biển dễ tiếp cận hơn, và ngư dân có thể dùng bí ngô khô do người Caral trồng làm phao nổi cho lưới."}],"questionExplanations":[{"sectionTitle":"Lời giải từng câu","items":[{"questionNumber":1,"text":"(1) Câu 1: Caral was built at the same time as the construction of the Egyptian pyramids. (Caral được xây cùng thời kỳ với việc xây các kim tự tháp Ai Cập.)\nĐáp án: FALSE\nGiải thích: Đoạn hai nói khi kim tự tháp Ai Cập “were still being built” (còn đang xây), Caral đã là “thriving metropolis” (đô thị thịnh vượng), cho thấy Caral xây sớm hơn, chứ không đồng thời."},{"questionNumber":2,"text":"(2) Câu 2: The absence of pottery at the archaeological dig gave Shady a significant clue to the age of the site. (Việc không có đồ gốm ở nơi khai quật cho Shady manh mối quan trọng về niên đại địa điểm.)\nĐáp án: TRUE\nGiải thích: Đoạn ba nói không có đồ gốm nghĩa là Caral có thể là “pre-ceramic” (thời kỳ tiền gốm), tức niên đại sớm hơn, đây là manh mối then chốt."},{"questionNumber":3,"text":"(3) Câu 3: The stones used to build Piramide Mayor came from a location far away. (Đá dùng xây Pirámide Mayor đến từ nơi rất xa.)\nĐáp án: FALSE\nGiải thích: Đoạn ba phỏng đoán công nhân dùng đá từ “stones from a nearby quarry” (mỏ đá gần đó) để đổ đầy túi."},{"questionNumber":4,"text":"(4) Câu 4: The huge and complicated structures of Piramide Mayor suggest that its construction required an organised team of builders. (Cấu trúc khổng lồ và phức tạp của Pirámide Mayor cho thấy việc xây dựng cần một đội thợ xây có tổ chức.)\nĐáp án: TRUE\nGiải thích: Đoạn bốn nhắc xây dựng cần “Thousands of manual laborers... not counting the many architects, craftsmen, and managers”, điều này cho thấy mức độ tổ chức cao."},{"questionNumber":5,"text":"(5) Câu 5: Archaeological evidence shows that the residents of Caral were highly skilled musicians. (Bằng chứng khảo cổ cho thấy cư dân Caral là nhạc công kỹ năng cao.)\nĐáp án: NOT GIVEN\nGiải thích: Đoạn bốn nói phát hiện lượng lớn nhạc cụ, cho thấy âm nhạc “played an important role”, nhưng điều này không chứng minh được kỹ năng của cư dân có “highly skilled” (cao siêu) hay không."},{"questionNumber":6,"text":"(6) Câu 6: The remains of housing areas at Caral suggest that there were no class distinctions in residential areas. (Di tích khu nhà ở ở Caral cho thấy trong khu dân cư không có phân biệt giai tầng.)\nĐáp án: FALSE\nGiải thích: Đoạn bốn mô tả bố trí nhà ở các thứ bậc khác nhau, cho thấy tồn tại “a hierarchy of living arrangements” (thứ bậc nơi ở), trái với “no class distinctions”."},{"questionNumber":7,"text":"(1) Câu 7: the 7 \\___\\___ of a certain plant (7 \\___\\___ của một loại cây)\nĐáp án: seeds\nGiải thích: Đoạn năm nhắc phát hiện “seeds of the cocoa bush”."},{"questionNumber":8,"text":"(2) Câu 8: 8 \\___\\___ used to make jewellery (8 \\___\\___ dùng làm đồ trang sức)\nĐáp án: shells\nGiải thích: Đoạn năm nhắc “necklaces of shells”."},{"questionNumber":9,"text":"(3) Câu 9: the remains of certain food such as 9 \\___\\___ (tàn dư của một số thức ăn như 9 \\___\\___)\nĐáp án: fish\nGiải thích: Đoạn sáu nhắc “the bones of small edible fish”."},{"questionNumber":10,"text":"(4) Câu 10: 10 \\___\\___ still in existence today indicate water diverted from rivers (10 \\___\\___ còn tồn tại đến nay cho thấy nước được dẫn từ sông)\nĐáp án: canals\nGiải thích: Đoạn sáu nói nông dân dẫn nước sông vào “canals, which still cross the Supe Valley today”."},{"questionNumber":11,"text":"(5) Câu 11: no evidence that 11 \\___\\___ was grown (không có bằng chứng 11 \\___\\___ được trồng)\nĐáp án: maize\nGiải thích: Đoạn sáu nêu rõ “she found no traces of maize”."},{"questionNumber":12,"text":"(6) Câu 12: the excavation findings and fishing nets found on the coast suggest Caral farmers traded 12 \\___\\___ (phát hiện khai quật và lưới đánh cá trên bờ biển cho thấy nông dân Caral đã trao đổi 12 \\___\\___)\nĐáp án: cotton\nGiải thích: Lý thuyết cốt lõi của đoạn bảy là nông dân Caral trồng và trao đổi “cotton” cho ngư dân."},{"questionNumber":13,"text":"(7) Câu 13: dried squash may have been used to aid 13 \\___\\___ of fishing nets (bí ngô khô có thể dùng để hỗ trợ 13 \\___\\___ của lưới đánh cá)\nĐáp án: flotation\nGiải thích: Cuối đoạn bảy phỏng đoán ngư dân dùng bí ngô khô làm “flotation devices” của lưới."}]}]}}}]